“Kara gün dostu” Deyim midir, Atasözü müdür?
Dil bilimsel ve kültürel çerçeveden bakıldığında, günlük konuşmalarımızın içinde sıkça yer alan “kara gün dostu” ifadesi dikkat çekici bir konudur. Bu ifade, bir kişinin yalnızca iyi günlerinde değil, zor günlerinde de yanında olan dost olarak tanımlanmasını içerir. Peki, bu söz bir atasözü mü yoksa bir deyim mi? Bu yazıda bu soruyu, tarihsel arka planı ve günümüzdeki akademik tartışmalar ışığında inceliyorum.
Tarihsel ve kavramsal arka plan
Türkçede sözlü kültürün derin izlerini taşıyan pek çok ifade vardır. “Kara gün dostu” da bu bağlamda çıkar karşımıza: “yalnız iyi günlerinde değil; sıkıntılı, üzüntülü, düşkünlük günlerinde de insanın yardımına koşan, dostunu yalnız bırakmayan kimse” şeklinde tanımlanır. [1] Deyim sözlüklerinde açık biçimde “deyim” kategorisinde yer aldığı görülmektedir. [2]
Atasözü ve deyim ayrımı dilbilimde önemli bir yer tutar. Atasözü genellikle tam cümle biçiminde, öğüt ya da evrensel yargı içerirken; deyim daha çok mecaz anlamlı, cümle tamamlanmamış, durumu ya da olguyu betimleyen kalıplaşmış söz öbekleridir. Bu bağlamda “kara gün dostu” ifadesi yapısal özellikleri itibarıyla deyime daha yakındır: kısa, yüklemsiz ya da dolaylı yüklemli, mecazi bir anlam taşır.
“Kara gün dostu”nu kategorize etmek
– Bu ifade tam bir cümle değildir; “…dostu” biçiminde bir sözcük öbeği.
– İçinde belirgin bir öğüt ya da “şöyle yapmalı” mesajı açıkça yoktur; daha çok bir durum tasvir eder: “bu kişi, zor günlerde de yanında olandır”.
– Deyimlerin karakteristiği olarak, mecaz anlam barındırır ve konuşma dilinde kalıplaşmıştır.
– Atasözü gibi “her zaman geçerlidir” biçiminde bütüncül bir öğüt sunması tartışmalıdır.
Dolayısıyla bu kriterlere bakıldığında, “kara gün dostu” ifadesi teknik olarak bir deyim olarak sınıflandırılmalıdır. Ancak halk arasında “açık öğüt veren söz” biçiminde kullanıldığı durumlarda, atasözü havası kazanabilir; yani kullanımdaki sosyal algı bakımından atasözü gibi algılanması mümkündür.
Günümüzdeki akademik tartışmalar ve kültürel işlevi
Dil ve kültür çalışmaları açısından, deyim ve atasözü ayrımı üzerine çeşitli yaklaşımlar bulunmaktadır. Bazı dilbilimciler “öğüt içerdiği zaman atasözü sayılır” gibi bir ölçüt önerirken, diğerleri ifadenin kullanım bağlamının ve işlevinin daha belirleyici olduğunu savunur. Bu çerçevede “kara gün dostu” gibi kalıplaşmış ifadeler, toplumsal normların – yani “gerçek dostluk zor zamanda belli olur” anlayışının – dilde kodlanmış hali sayılabilir.
Kültürel düzeyde bakıldığında, bu ifade sosyal dayanışma, güven, arkadaşlık gibi değerleri işler. Bir toplumda “yanında olma”, “zorda birlikte olma” beklisi vardır ve “kara gün dostu” deyimi bu beklinin dilsel yansımasıdır. Yani bu ifadenin yaygınlığı, sadece dilin değil, toplumsal normların da göstergesidir.
Ayrıca akademik çalışmalar, deyim ve atasözü kullanımının lehçelere, bölgelere ve kuşaklara göre farklılık gösterebileceğini belirtir. Örneğin bir bölgede bu ifade daha çok atasözü gibi öğüt verici kullanılırken, başka bir bölgede sadece “bu kişi zorda da kalandır” biçiminde deyimsel bir tanım olabilir.
Günlük yaşamda işlevi
Konuşmalarımızda “o kişi yalnız iyi gün dostuydu” gibi bir cümleyle “kara gün dostu” kavramını kullanırız. Bu kullanım, karşılığında “gerçek dost kimdir?” sorusunu da gündeme getirir. İnsanların sosyal ilişkilerinde bu deyimi fark etmesi, kimlerin zor zamanlarında yanlarında olduklarını yani dostluklarının sınandığını düşünmelerine yol açar.
Deyimin bu işlevsel yönü, ilişkilerde güven ve uzun vadeli bağlar kurma ihtiyacını besler. Öte yandan, ifadenin sıklığı, toplumda çıkar ilişkilerine ya da yüzeysel ilişkilere yönelik bir eleştirinin de göstergesi olabilir: “Sadece iyi gününde olan arkadaş gerçek arkadaş değildir” algısı bu deyimde yansımaktadır.
Sonuç
“Kara gün dostu” ifadesi, dilbilimsel ölçütlere göre bir deyim olarak nitelendirilmesi en doğru olan kategoride yer alır. Ancak taşıdığı öğüt niteliği ve toplumsal işlevi bakımından atasözü benzeri bir algı oluşturabilir. Bu nedenle kesin kategorileme yapmak yerine, deyim olduğu halde halk kullanımı açısından atasözü havası kazanabileceğini belirtmek daha yerinde olacaktır.
Okuyuculara düşündürücü bir soru bırakmak isterim: Sizin çevrenizde “kara gün dostu” dediğiniz bir kişi var mı? Zor günlerde yanında olan ve “iyi gün dostu” olmaktan öteye geçen ilişkileriniz nasıl şekillendi? Bu tür deneyimleri düşünerek, kendi dostluk anlayışınızı gözden geçirmek, sosyal ilişkilerimize dair farkındalığımızı artırabilir.
—
Sources:
[1]: “Kara gün dostu deyiminin anlamı, açıklaması, örnek cümleleri TDK”
[2]: “Kara Gün Dostu Deyiminin Anlamı ve İle İlgili Cümleler”